Kurban Said. Ali i Nino.

Tego gorącego letniego popołudnia na lekcji geografii w Rosyjskim Carskim Gimnazjum Humanistycznym w Baku na Zakaukaziu stanowiliśmy niezwykle różnorodną grupę: trzydziestu muzułmanów, czterech Ormian, dwóch Polaków; trzech starowierców i jeden Rosjanin.

Na ducha Baku składała się jego różnorodność kulturowa, etniczna, wyznaniowa. Opowieść o Alim Chanie Szirwanszirze, Muzułmaninie, i Nino Kipiani, Gruzince, osadzona za Zakaukaziu ma szczególny wydźwięk, a czytelnik, niejako mimochodem, może szukać odpowiedzi na pytanie jakie swoim uczniom postawił nauczyciel gimnazjum – czy Baku należy do postępowej Europy czy zacofanej Azji i, co tak naprawdę, decyduje o przynależności kulturowej tego miasta.

Nastoletniemu Alemu niejasne położenie geograficzne Baku pozwalało patrzeć w najpiękniejsze oczy na świecie. Zakochany w chrześcijance obawiał się, że stare tradycyjne rodziny sprzeciwią się ich związkowi, a gdy jego obawy nie spełniły się, małżeństwo uczyniło go szczęśliwym. Ucieczka przed zemstą rodową skłoniła młodych, by zamieszkali w Dagestanie, a potem w Persji. O ile w skromnych, niemalże ubogich warunkach miłość Nino i Alego rozkwitała, to już pod czujnym okiem strażników islamskiej moralności Nino cierpiała, męczyła się i zaczynała darzyć nienawiścią złotą klatkę jaką stał się dla niej harem.

W powieści poznajemy zasady rządzące muzułmańską społecznością, poznajemy je w sposób delikatny, ale i stanowczy, nie są czytelnikowi narzucane, a ich istnienie jest przedstawione jako jedyne słuszne.

Zderzenie obyczajów Wschodu i Zachodu w osobach Alego i Nino prowadzi do kompromisu. Wybierają ten skrawek świata, który zdaje się należeć do obydwu kultur. Jednak droga do wzajemnego zrozumienia, poszanowania odrębności i różnych przekonań nie jest łatwa i nie każdy może ją przebyć. Im się udało – mieli siebie.

Świat drzew wprawia mnie w zakłopotanie, wasza wysokość. Jest przepełniony strachem, tajemnicą, duchami i demonami. Nie można patrzeć w dal. Jesteś zewsząd otoczony. To ciemność. W mroku drzew giną promienie słońca. W tym mroku wszystko jest nierealne. Nie, nie lubię drzew. Cienie lasów dręczą mnie, napawa smutkiem szelest liści. Lubię rzeczy proste, wiatr, piasek i kamienie. Pustynia jest zwyczajna jak pchnięcie mieczem. Las jest skomplikowany jak węzeł gordyjski.

Zachwyciła mnie ta książka. Zachwycił mnie nieco duszący zapach kadzideł unoszący się nad haremem w Persji, ciepło i wiatr pustyni, smak gruzińskiego wina, zapach siarki w łaźniach… i wiele, wiele innych rzeczy. Odebrałam tę książkę zmysłem powonienia i dotyku. Obraz miasta jaki wyłonił się z kart książki zestawiłam z Baku opisywanym przez Żeromskiego. Wolałabym odwiedzić Zakaukazie Kurbana Saida.